Home / Opinie / Druk op zee

Opinie artikel

Druk op zee


Een drieluik van Maritieme beschouwingen (deel 2)

Door: Peter van Maurik

Leven op zee is mooi maar veeleisend, het vraagt een gedegen kennis en ervaring. Juridisch is het echter een oase van eenvoud. De zee is namelijk door iedereen vrij te gebruiken. Dit was in 1609 de essentie van “Mare Librum” van onze Hugo de Groot.

Hij legde er een basis mee voor een vrije wereldhandel want als de zee van iedereen was kon niemand er belasting heffen of beperkingen opleggen. Een vrije zee was, zo stelde hij, in ieders belang. Maar natuurlijk vooral in dat van Nederland als handelsnatie. Toen Hugo de Groot zijn document schreef waren de Engelsen er daarom, om economische redenen, direct tegen. We hebben er vier oorlogen met ze over gevoerd. De conclusie daarvan is zeer duidelijk; om als handelsland te zorgen dat de zee vrij bleef moest je over een sterke marine beschikken.

Alleen een klein deel van de zee, is niet vrij. Op twaalf mijl uit de kust loopt een grenslijn. Binnen die lijn geldt het recht van het aangrenzende land. Zolang er op zee alleen sprake was van vervoer en visserij was die kleine beperking voldoende en aanvaardbaar. Maar er zijn steeds meer economische activiteiten op zee bijgekomen. Olie- en gaswinning waren de eerste nieuwelingen en heeft al tot conflicten geleid. De lijst groeit nu snel: energiewinning uit wind, bijzondere metalen op en in de zeebodem, viskwekerij, sea-farming en mogelijk zelfs wonen op zee. Ook groeit de noodzaak om de zeewaartse grens te bewaken tegen ongewenste economische activiteiten, zoals drugs- en mensensmokkel.

Bijna al deze activiteiten vallen binnen de exclusieve economische zone (EEZ). Deze zone is 200 mijl breed en voor de zeebodem soms nog meer. Het wereldoppervlak bestaat voor bijna driekwart, ongeveer 365 miljoen vierkante kilometer, uit zeegebied. Slechts een half procent daarvan is territoriale zee. De omvang van de EEZ en continentale bodem is twaalf procent en dus bijna vijfentwintig keer groter. Maar ten opzichte van het land is deze potentieel ‘territoriale’ uitbreiding ruim een derde extra. Voor sommige landen is dat een verveelvoudiging van het ‘grondgebied’ en dus macht.

Bijna alle scheepvaartroutes lopen door deze grotere zones. Het zeerechtverdrag garandeert daar op papier wel een vrije doorvaart, dus dat lijkt geen probleem. Verdragen moeten echter worden gehandhaafd en dat moet gebeuren door de landen die een verdrag hebben ondertekend. De handhaving geschiedt gewoonlijk per land binnen hun eigen rechtsgebied. Maar op de vrije zee is er geen nationaal rechtsgebied en dus in beginsel ook geen duidelijke handhaver. In de praktijk blijken de grote marines de bewaker van die vrije zee. Vanwege hun capaciteit om overal ter wereld te kunnen opereren worden zij de ‘blauwe’ marines genoemd. Het is geen toeval dat zij ook de grote handelsnaties zijn.

Minder blauw op zee
Die vrije ‘blauwe’ zee komt onder druk door de belangen in de economische zone. In die belangen zit de angel van dat zeerechtverdrag. Want wat gebeurt er nu als een land claimt dat zij, uiteraard altijd met ‘goede intenties’, meer over die zone te zeggen heeft? Er zijn wereldwijd nu al ruim vijftig disputen over de exacte plaats en omvang van verschillende zones. Een land zal willen gaan handhaven en dat mag tot op zekere hoogte ook. Maar wanneer slaat handhaven om in beperken? Economische belangen zijn een sterke motivatie om militaire macht in te zetten.

Naarmate de tijd en de techniek vordert zullen landen met belangen in hun EEZ gaan investeren in maritieme macht. Dat begint met mogelijkheden om een permanent beeld te krijgen over de activiteiten. Vervolgens zullen schepen worden gebouwd om argumenten kracht bij te zetten. De traditionele ‘blauwe’ marines krijgen dan te maken met sterker wordende ‘bruine’ marines of zelfs nieuwe ‘blauwe’ marines. De vrije wereldhandel kan er door onder druk komen te staan.

De belangen van een handelsnatie zijn per definitie wereldwijd omdat de handel dat nu eenmaal is. Omdat er op de vrije zee geen handhavers zijn is er geen ander keuze dan of zelf of in samenwerking te handhaven. De komende eeuw zal zich daarom kenmerken door steeds meer maritieme activiteiten, zowel economisch als diplomatiek en dus ook militair-maritiem. De maritiem strategische verhoudingen staan daardoor op het punt te gaan verschuiven.

Deel 1

Deel 3

 

Meer opinie artikelen